abdâ?den başlayarak tam dünyayı saran global krizin nedenleri neler? kriz nasıl başladı , nasıl yayıldı? aha krizde öne çıkanlar...

istanbul - dünyanın en büyük ekonomisi olan abdâ?de kredi kriziyle başlayan sorun mal piyasalarına yansıyınca dalganın boyu da arttı. abdâ?de bir hayli banka tarihe karıştı , bazı bankacılık modelleri rafa kalktı. işte halen yaşanmakta olan krizle ilgili bilinmesi müstelzim 10 madde...

kriz nasıl başladı?

abdâ?den başlayan küresel krizin temelinde mortgage piyasasına ilişkin sorunlar var. abdâ?de ortaya süreli ile tamamı dünyayı olumsuz etkileyen mortgage sektörü , ılk namına üç yıl evvela mesele yaratmaya başladı. abd mortgage piyasası , 10 trilyon dolarlık büyüklüğüyle dünyanın en önemli piyasası konumunda bulunuyor. abdâ?de , nakit hacminin güçlü olması dolayısıyla , bazı finansal kuruluşlar 5 sene önce , kredibilitesi yufka olan kişilere de mortgage kredisi vererek , geri dönüşü riskli bir mali yapıya girdiler. bir ucu ucuna gelirlilerin kullandığı ve subprime olarak adlandırılan â?yüksek riskli kredilerâ?in boyutu 1.5 trilyon doları buluyor.

5 yıl öncesine dek abdâ?de faizler son derece düşük olduğu için bilhassa orta ve alt gelir grubundaki kişiler mütehavvil faizli kredileri kullanmayı tercih ettiler. yalnız , abd biçim bankasıâ?nın (fed) son iki yılda faiz oranlarını artırması , konut sektörünü durgunluğa soktu. konut satış fiyatları ıle kira gelirlerinin de piyasa düzeyinin altına inmesiyle , bu krediyi kullanan düşük gelirli gruplar , kredilerini düzenli namına ödeyemez hale geldiler. bankaların , tüketicilere satın alacakları ev okunuşu dairelerin bedelinin tamamını , hatta değerinin yüzde 110 oranında borçlanma fırsatı vermesi , kredilerin geri dönüşünü zora soktu. abdâ?de bankalar konut kredileri özgü gereken yatırım yatırım bankalarında ihraç ettikleri tahviller ile borçlanarak sağlıyorlardı. ancak kredilerin geri dönüşümü zora girince plasman bankaları ve abd mortgage piyasası için bile çanlar çalmaya başladı.

krizin nedenleri neler?

temel olarak krizin nedenlerini aşağı yukarı sıralayabiliriz. mortgage kredilerinin yapısının bozulması , faiz yapısının uyumsuzlaşması , konut fiyatlarındaki palavra artışlar , menkul kıymetlerin fonlanmasında tablo sıkışıklık , kredi türev piyasalarının genişlemesi ve para derecelendirme sürecindeki sorunlar.

kredi krizi , finansal krize nasıl dönüştü?

kriz değme hangi kadar önceleri bir mortgage krizi olarak ortaya çıksa da takip fail süreçte bir likidite krizine dönüştü. abdâ?de 2007 yılında , finans ve sigorta , gayrimenkul , inşaat ile madencilik sektörü özellikle olmak üzere toplam dört sektörün nema hızının yavaşlamasıyla umumi ekonominin nema hızı da yavaşladı. ekonomik büyümenin yavaşlamasına niye olan reel sektör , mortgage krizinden olumsuz etkilendi. faiz oranlarındaki değişim kredi piyasasında daraltıcı etki yaptı , itibar piyasasında 2006 yılında yüzdelik 13.2 oranında artış sağlanırken , 2007 yılında bu oran yüzdelik 4.8 olarak gerçekleşti. yatırımcıların risk almadan kazanç elde etme isteği maliyeti düşük , kolay kredi imkanlarına bağlı olarak tüketicilerin aşırı borçlanmasına ve denetimsiz güven genişlemesine neden namına sistemin kırılganlığını artırdı. abdâ?de subprime borçlularının ita güçlüğüne düşmesi ile tetiklenen kriz , bu kırılganlıklarla birlikte büyüdü.

büyük kurumsal yatırımcılar neden bundan etkilendi?

reyting kuruluşlarının , yüksek riskli kredilere dayalı menkul kıymetlerin notunu düşürmesi , bu menkul kıymetlere plasman yaratıcı kurumsal yatırımcıların portföylerinde tuttukları ve para notu düşürülen menkul kıymetler için bir daha valüasyon yapmalarını zorunlu hale getirdi. kurumsal yatırımcıların portföy değerlerinin düşmesi sonucu , bu menkul kıymetlerin , ana defter değerlerinden sonsuz daha düşük değerlerle değerlendirilmeleri nedeniyle , 400-500 bilyon dolarlık portföye sahip kurumsal yatırımcılar , abdâ?de değerlendirdikleri bazı mevduat fonlarını dondurmak zorunda kaldılar.

krizin ılk kurbanı kim oldu?

abdâ?nin önde gelen bankalarından bear stearns , mart ayında şirketin tamamını 236 milyon dolar olarak değerleyen hisse başı 2 dolar fiyatla jp morganâ?a satıldı. şirketin ocak 2007â?deki ortalık saymak 20 milyar dolardı. bear stearnsâ?ten 2 günde 17 bilyon dolar para çekilmesi üzerine kurtulamayacağı anlaşılınca fed , batışın sistemin tümüne yayılmasını engellemek için satılma evet bile iflas masasına gitme seçeneklerini bıraktı. fed , şirketin jp morganâ?a devri gerçekleşmezse bear stearnsâ?e yardım etmeyeceği yönünde bilgi verince bear stearns yetkilileri 84 dolar olarak açıkladıkları pay başına defter değerine karşın hisseleri jp morganâ?a ıki dolara devretmeye razı oldu.

son benzer yılda kaç banka battı?

uluslararası finans krizinin başlangıcı olarak kabul edilen ağustos 2007 tarihinden bu yana abdâ?de batan banka sayısı 13â?e ulaştı. banka iflasları 2008 yılında hızlandı okunuşu sadece bu yıl 11 banka iflas bayrağını çekti. batan bankaların etkin büyüklüğü toplamı ise 173 milyar 800 milyon dolar düzeyinde bulunuyor.

kriz abdâ?de ne bankacılık modelini tarihe gömdü?

kredi krizi öncesinde abdâ?de beş büyük yatırım bankası bulunuyordu. yatırım bankaları , derinlemesine vadeli kaynak transferi yapma görevini üstlenmiş kurumlar niteliğini taşıyor. bu bankaların tevdiat toplama yetkisi bulunmuyor. bear stearnsâ?ün martâ?ta jp morganâ?a satılmasının ardından , bank of america merrill lynchâ?i satın aldı. alıcı bulamayan lehman brothers iflasını açıkladı. akıbet olarak fed , abdâ?nin en büyük iki yatırım bankası goldman sachs ile morgan stanleyâ?yi desteklemek uğruna her iki bankanın da statütüsünü değiştirdi. tam bu gelişmeler wall streetâ?teki yatırım bankacılığı modelinin sona erdiği anlamına geliyor.

peki bu yatırım bankaları neden battılar?

wall streetâ?in prestijli yatırım bankaları bilançolarını olası zararlara karşı hiçbir önlem almadan aşırı şekilde genişletti. yatırım bankaları , 2000-2006 döneminde yaratılan 7 trilyon dolarlık riskli konut ve tüketici kredilerine mevduat yaptı. bu krediler , 1999â?daki miktarın iki katından fazlaydı. mevduat bankaları , mesken sektörünün büyüdüğü ve dünyanın değme yerindeki yatırımcıların hazne kağıdı kadar güvenilir olduğu düşünülen mortgageâ?a mebni menkul kıymetleri aldığı dönemde , rekor kã¢rlar elde etti. sade konut fiyatlarının düşmeye başlamasıyla , yatırım bankalarının gereken önlemleri almadığı ortaya çıktı. wall street mevduat bankalarının son yıllardaki borçluluğu baş döndürücü aynı fırlamak arttı. 2003 sonunda lehmanâ?ın öz sermayesi , 2003 sonundan 2007 sonuna kadar olan dönemde yüzde 73 artarken , aktif görkemli simada 121 arttı. aynı süreçte merill lynchâ?in etken görkemli yüzde 125 artarken , öz sermayesi sadece yüzdelik 10 büyüdü. tüm bu nedenler yatırım bankaları hesabına sonun başlangıcı oldu.

fed nasıl tepki verdi?

fed , 2007â?de başlayan sansasyon sürecinde 3â?üncü defa politika değişikliğine gitgide , gösterge okunuşu kırdırma yürümek oranlarını yine düşürmeye başladı okunuşu türlü kanallarla piyasaya likidite desteğinde bulundu. iskonto faiz haddindeki indirime karşın sistemin eski işleyişine dönmemesi , kuruluşların birbirine borç vermekte tereddüt etmeye çarem etmesi üzerine fed , indeks faiz oranlarında indirime gitmeye başladı. federal engelsiz ortalık kurulu simada 5.25 düzeyinde vaki gösterge faizini yedi defada yüzde 2â?ye indirdi. fed , finansal dalgalanmanın etkilerini işaret aza indirmek amacıyla bir hayli bakir akışkanlık sağlama kolaylıkları oluşturdu ve bulunan uygulamalar ile operasyonlarda önemli değişikliklere gitti. çalkantının yaşandığı ölüm ancak yılda fedâ?in piyasaların peşinden geldiği , proaktif olmadığı tartışmaları yaşandı. piyasaların baskısı fedâ?e son toplandıda faizi indirtmeye yetmedi ve fed endeks faizi yüzde 2â?de bıraktı. fannie mae , freddie mac ile lehman brothersâ?a â?seyirciâ? mütebaki fed , dünyanın en büyük sigorta şirketi aigâ?yi ise iflastan kurtardı.

krizin abdâ?ye maliyeti ne kadar?

abdâ?de george bush yönetimi , cebir durumdaki şirketleri iflastan kurtarmak yoluna kongreâ?ye 700 bilyon dolarlık bir paket önerdi. bush yönetiminin hazırladığı taslak planda iki sene içinde , rastgele bir mali kuruluşun ödenemeyen borçlarının devralınması için hükümete hoşgörülü yetki veriliyor. bunun , 1929 yılında yaşanan büyük buhranâ?dan bu yana en büyük finansal kurtarma planı olduğu belirtiliyor. ancak krizin abdâ?ye toplam maliyetinin bu tutarla sınırlı kalmayacağı ve 1.8 trilyon dolara ulaşabileceği kaydediliyor.

henüz sonu gelmedi...
uluslararası dünyalık fonu (imf) başkanı dominique strauss-kahn: global krizin en kötü dönemini atlattığımızı söyleyemem. finansal krizin sonuçları daha geçmedi ancak ana sebepleri çok geride kaldı. ekonomik toparlanma 2009â?da olabilir.

fedâ?in emektar başkanı düz greenspan: bu 50 yılda , hatta muhtemelen yüzyılda yek yaşanabilecek olay. abdâ?nin bir ekonomik durgunluğa girmeden kurtulma ihtimali simada 50â?nin altında , krizin elan da devam etmesini bekliyorum.

euro ülkeleri ekonomik grup başkanı ile lüksemburg başbakanı jean-claude juncker: piyasalardaki kriz henüz sona ermedi. geçici bir sona bile ulaşmayan finansal kriz hã¢l㢠şiddetle sürüyor ile büyük bir kelle ağrısı yaratıyor. fakat avrupa görece namına abdâ?den daha iyi durumda.