hisse senetleri çıkartan evvel şirketlerden anzin madenlerinin (1757) hissedarları arasında , burjuvalardan başka croy , charost okunuşu chaulnes dükleri bile vardı. maliye bakanı turgot dahi özel teşebbüsleri destekliyordu. yeni saygınlık şekilleri , 1724′te paris borsasının ve 1757′de ilk fransız tortulaşma nakliyat sigorta şirketinin kurulmasına , fabrikaların çoğalmasına ön bacak oldu. fabrikalarda işbölümü esası giderek yerleşiyor , hızlı imalat artıyordu. bu arada 1777′de rouenâ?de ilk â?jennyâ?nin işletmeye girdiğine de işaret etmeden geçmeyelim.

avrupaâ?nın tamlık ülkelerinde temel sanayi hã¢l㢠giyim ve top dökümcülüğüydü. elan doğrusu bu sanayilere öncelik veren krallardı. bu yüzden ilk yol okullar kurulmaya (birincisi 1745′te brunswickâ?deki (almanya) oldu ile maden mühendisleri yetiştirilmeye başlandı. nüsha nedenle bilim adamları bu tekniğe yanlışsız eğilmek zorunluluğunu duydular. bu alanlara önem verilmesinin nedeni maden sanayinin silah imalinde başta gelmesi ve dokuma sanayinin okunuşu hem orduyu giydirmesi hem de dış pazarlarda parti sağlamasıydı.

ingiltere , bu sanayileri ilk geliştiren ülke olmanın bedelini pahalı ödedi. demirin maden cevherinden ayrılması zımnında kullanılan erdemli fırınlar oburcasına odun yutuyorlardı , öte yandan , yün sanayinin sağladığı faziletli kazanç , toprak sahiplerinin hayvanlarını yetiştirmek için tarlalarını otlak haline getirmelerine yolculuk açmıştı. bunun karşı okunuşu ormanları kesmekten bile çekinmiyorlardı. geriye artan ormanları bile maden sanayii yutuyordu. o muazzam dean ormanlarının yerlerinde
yeller esiyordu. hakeza giderse kısa bir müddet sonra , o yiyici ağızlara atacak bir dalcık de bulunamayacak; İngiltere öz madenlerini işletmemesi sonucu , demiri isveçâ?ten getirmek zorunda mı kalacaktı?

işte 1625′te , dudley ünlü birleşik genç kendi kendine bu soruyu soruyordu. birminghamâ?da babasına ait bir fabrikanın matbua geçmiş , çevredeki ormanlar tükendikçe üretiminin de düştüğünü görmekteydi. bu durumda , odundan başka bir yanıcı madde ulaşmak zorunluydu. bu , taşkömürü olabilir miydi?

o güne ölçüsünde tek aynı rolü olmadığından , madenkömüründen hemen hemen hiç söz etmemiştik. antik çağâ?ın ınsanları madenkömürünü çok az kullanmışlardı; zira evlerini ısıtmak için bol odunları ve mekanik güç elde etmek için de köleleri vardı. münhasıran çinliler özellikle porselenleri pişirmek için madenkömürü kullanmışlardı. kısacası , zorunlu olmadıkça madenkömüründen yararlanmak kimsenin aklına gelmemişti.

xii. yüzyıldan başlayarak yakıt konusunda kaygılar baş gösterdi. isınma , ev yapımı , gemiler ve makineler , ormanların kökünü kurutacağa benzerdi; bilahare yakıt meselesi , bilhassa belçika , ingiltere , ruhr gibi sanayi bölgelerinde başta geliyordu. dar ınsanlar çok zamandır küçümseyerek baktıkları â?siyah taşıâ? ne başüstüne da düşünebildiler?

bir söylentiye göre , madenkömürünü houillos adlı bir belçikalı demirciye borçluymuşuz. adamcağız (1197 yılında) bir gün sönmüş ocağının başında yoksulluktan bitkin oturup kara toprak düşünürken oradan geçen kır saçlı , kır sakallı bir karı , demirciyi öyle umutsuz görünce haline acımış , â?dostum , â? demiş , â?komşu dağa çık , toprağı kaz , demirini ezmek karşı uygun müstakbel bir kötü toprak damarı bulacaksınâ?. bunu duyan houillos koşmuş , ihtiyarın dediğini yapmış. ondan bilahare artık ocağı da yanmış , aşı da pişmiş. houillos , sırrını başkalarına açıklamaktan çekinmemiş.- sonunda bu kara taşa fransızcada â?houilâ?eâ? adını vermişler.

bu anlatılanlar gerçeğe uysun , uymasın , şurası kesindir: 1224′ten beri belçika yakıt madenleri işletilir. ingiltere 1239′da newcastleâ?da , fransa 1320′de rochela-moliereâ?de , almanya 1429′da ruhrâ?da kömür madenleri işletmeye başladı. ne mevcut kim , bu yataklardan çıkarılan kömürlerin verimi düşüktü üstelik , bazı hastalıklara sebep sürdürmek , hanımların tenlerini , soldurmak , çamaşırları kirletmek vb. sakıncaları göze battığı kabilinden yaydığı kibrit kokusundan naşi şeytansal bir derinlik olduğuna dahi inanılıyordu. öyle ki , 1340′a derece yalnızca nadir sayıda kişiler bunu kullanmak cesaretini gösterdiler.