sicaða dayanikli çelikler

sýcaða stabil polat olarak , genellikle 400 â°c `nin üzerinde kullanýlan alaþýmsýz ve alaþýmlý çelikler anlaþýlýr. tüm sýcaða pek malzemeler içerisinde , daha fazla kullaným alanýna sahip olduklarýndan ve büyük ölçüde standardlaþtýrýldýklarý için , sýcaða dayanýklý çelikler sýcakta geçer baþka malzemelere kýyasla elan fazla önem taþýr.

sýcaða mukavemetli çelikleri , alaþýmsýz ve düþük alaþýmlý çelikler , sýcaða pek krom çelikleri ve yüksek sýcaklýða dayanýklý ostenitik çelikler olarak , üç temel kýþkýrtma seçmek mümkündür. böylece , bu amaçla kullanýlabilecek polat türlerinin alaþým tipleri hakkýnda da sýnýflandýrma yapýlmýþ olmaktadýr. ancak , mahsus bir kullaným yerine sahip kulaklý saclarýnýn bunlara ilave olarak ile öncelikli namýna açýklanmasý uygun görülmüþtür.

kazan saclari

buhar kazanlarý , basýnçlý kap ve borularýn yapýmýnda kullanýlan , et (cidar) kalýnlýðý üç il㢠ãŽ00 mm arasmda olan , kaynarca edilebilen , soðuk ve sýcak þekiã®lendirilebilen polat sac ve levhalar , ts 3650`de (temmuz 1981) standardlaþtýrýlmýþtýr. bu amaçla kullanýlan çeliklerin bileþimi , tablo 135`de görüldüðü kabilinden , alaþýmsýz ya da düþük alaþýmlý olabilmektedir. bu çelikler , h i çeþidinin dýþmda sakinã®eþtirilmiþ olarak dökülürler , h i çeþidi sakin ya da kaynar dökülmüþ olabilir. nitrojen miktarý , sakin dökülmüþ çeliklerde en ziyade %0 , 010 , kaynak dökülmüþte ise en fazla % 0 , 008 kadardýr.
alaþýmsýz kazan saclarý okunuþu mangan alaþýmlý 1? mn dört ile 19 mh 5 çelikleri 450 â°c , diðer alaþýmlý çelikler ise genellikle 500 â°c `ye kadar kullanýlýrlar. çeliklerin sýcaklýða tabi mekanik özelikleri manzara 136`da verilmiþtir. kullanmada hatta bölüm önünde tutulmasý gereken , sýcaklýða baðýmlý eã®astiklik modülü manzara 137de , ýsýl genleþme katsayýsý tablo 138`de , ýsý iletme kabiliyetleri manzara 139`da ve termik iþlem durumlarý tablo 140`da
verilmiþtir.

sicaða dayanim taninma büyüklükleri

zaman dayanýmý okunuþu izlemek uzama sýnýrý , sýcakta dayanmam deðerlendirilmesi yoluna ana kriterlerdir. bunlar. malzemede sürünmenin açýk bir þekilde görüldüðü iþletme sýcaklýðýna baðlý namýna , parçalar göre ölçülendirme büyüklüklerinin saptanmasýnda kök alýnýrlar. sürünmenin görülmediði evet bile sadece pek az sürünme meydana gelen az sýcaklýklarda , sýcakta çekme deneyi ile elde edilen sýcakta akýndýrýk smýrý (0 , 2 sýnýrý). genellikle hesaplama karakteristiði namýna alýnabilir. sýcakta çekme deneyinin yerinde olabileceði iþaret üst ve zaman sürekli deneyinin yapýlmasý gerektiði arz ait sýnýr sýcaklýk saymak namýna , alýþýlmýþ bir eþit halinde sýcakta akma smýrý eðrisiyle , vakit devamlý dayanýmý-sýcakiýk eðrisinin kesiþme noktalan (bkz. þekil 211.2) alýnabilir. zaman daimi deneyinde , duraðan kalabilen bir sýcaklýkta , çok uzun zaman arahðmda duraðan bir þarj yapýlýr. bu duruma , deney esnasmda zaman içerisinde kesim ve gerilim deðiþmeleri göz önünde tutulmadýðý ve pratikte geçerli zorlamalar uygulandýðý için , dergi sürünme deneyi (mühendislik sürünme deneyi) bile denir. deney esnasmda , zamana mecbur namýna meydana gelen uzamalar , sürünme olayý sonucu inkisar olana kadar tesbit edilir. deney süresini , konstrüksiyon elemanýnýn pratikteki iþletme süresiyle baðdaþtýrabilmek için , deneyler genellikle 105h `e kadar yükleme süreleriyle , levent izlemek deneyi olarak yapýlýr.

deðiþik zorlamalar için saptanan sürünme eðrilerinden (þekil 207) , zaman sürekli diyagramý çizilerek , buradan zaman ötümlü dayanýmý , yani belirli tek yükleme süresinde kýrýlmayý meydana getiren çekme geriimesi , mesela 105h yükleme süresi için gerilme saygý namýna rm/ýo5 tesbiti yapýlýr. çoðu zaman , kýrýlmaya kadar olan süre henüz düþük önemlidir , aksine belirli ayný uzama deðerine ulaþýlmasý henüz ilginç ya da önemli olabilir. bu durumda , belirli bir kalýmlý uzamayý meydana getiren gerilme saymak hasýl , zaman uzama sýnýrý saptanýr. örneðin , % 0 , 2 kalýcý uzama ve 10jh süre göre , ro , 2/ýo\"-
bu tarz araþtýrmalar çok çarliston zaman aldýðý okunuþu masraflý olduðu için , dönem ve sýcaklýkla alakadar ölçme sonuçlarýnýn deney sonuçlarýyla doðrulanamadiðý durumlarda , gerektiðinde enterpolasyon veya extrapolasyonia hal aranýr.

kabul edilebilir yararlanma sýcaklýðýnýn seçimi açýsýndan , alaþýmda disperse olmuþ fazýn , çökelme sertleþmesi sonucu olabileceðine dikkat eylemek gerekir. bu olayda sýcaklýðýn artmasýyla partiküllerin büyüyebileceði (yaþlanma) , bu esnada ortalama parçacýk aralýðmm henüz büyük ile sürünmeyi engelleyici etkisinin elan az olabileceði ya da daha yüksek sýcaklýklarda partiküllerin tekrar çözeltiye geçebilecekleri ile ayrýca yok olabilecekleri söz konusudur. bu tarz yaklaþýmlar , eðer partiküller ergime sýcaklýðýna kadar matrikste stabil kalabiliyorsa , geçersiz olur. bu vaziyet , mahsusen daha çok süratli metalürjisi ile üretimde ýnce disperse yýðýlmalar yapan (dispersiyon sertleþtirmesi) oksitlerde görülür. bu kol malzemelerin tipik ve özdeþ zamanda þüphesiz fiyatlý bile vaki temsilcisi , td-nikei`dir. kaba tek yaklaþýmla kullaným sýcaklýðýnýn yüzey sýnýn olarak , rekristalizasyon sýcaklýðý alýnabilir.

yalnýzca mekanik karakteristikleri saptanan volfram , niobyum evet da molibden gibi yüksek sýcaklýkta ergiyen metaller , yüksek sýcaklýk malzemesi grubunda sayýlýrlar. gücün bu metal ve alaþýmlarýnýn az paslanma dayanýmlarý , üretimlerinin pahalý olmasý ve üste kuvvet iþlenebiiiriiklermden dolayý , baþka çözüm bulunmadýðýnda sýcaða güçlü yapým parçalarýnda kullanýlabilirler.

malzeme seçimi ve kýymetlendirme uðruna , umumi olarak þu büyüklükler ve özelikler aranýr ; külot süre dayanýmý (özellikle sýcakta akma sýnýrý) , zaman daimi dayanýmý , zaman uzama smýrý , relaks (reiaksiyon) direnci , dinamik direnç (sürekli titreþim karakteristiði , ýsýl yorulma , ceninisakýt sýklýk yorulmasý) , uzun müddet zorlanmada plastisite karakteristiði (zaman sürekli deneyine göre kopma uzamasý deðerine baðlý deðerlendirme ile zaman daimi dayanýmý , ve dakika uzama smýrý farký) ýle tufalã®aþmaya okunuþu korozyona dayaným. çok fazla önemli olmasýndan ötürü , sürünme ve yorulma karakteristikleri , umumiyetle birlikte saptanýr.

sýcaða dayanýklý çeliklerde ve süper alaþýmlarda olduðu gibi , yüksek sýcaklýklarda gereç karakteristiðini iyileþtirmek maksadýyla çok kesif izlenen yol , hem sýcakta dayanýmý okunuþu hem de oksidasyon dayanýmýný iyileþtiren alaþýmiama iþlemidir. baz komponentlerin seçilmesiyle , esas olarak ergime sýcaklýðý ve sürünme dayanýmýný etkilemenin yanýnda , alaþýmlarýn kullaným sýcaklýðýný ergime sýcaklýðýnýn yaklaþýk % 80`ine kadar arttýrabilen özel elementler ilavesi de mümkündür. yapýsal olarak , berk çözelti ve terebentin disperse olmuþ fazlar , farklý düzene sahiptirler ve müþtereken etki yaparlar.
alaþým elementi ilavesiyle rekristalizasyon sýcaklýðý ne kadar fazla yükseltilebilirse , sürünme karakteristiði üzerine katý çözelti teþekkülünün güçlü o kadar iyi olur. halita atomlarý tercihli olarak dislokasyonlarýn etrafýnda toplanýrlar ve bunlarýn diiüzyon katsayýsý hangi kadar düþükse , dislokasyonlan o kadar kuvvetli engellerler (katý çözelti dayanýklaþmasý). bu bakýþa göre , ostenitik ana yapýlý çeliklerde de , ostenitteki difüzyon katsayýsý ayný sýcaklýktaki ferrite nazaran daha düþük olduðundan , daha üstün durumdadýrlar.

eðer bir evet da birkaç safha , sýcaða dayanýklý çeliklerde fejc ile deðiþik özel karbürler ya da süper alaþýmlarda ni3ai tipindeki \"f- fazýnda olduðu gibi matriks içerisinde disperse olmuþ halde bulunursa , sürünme karakteristiði için heterojen yapýlar eke hüküm taþýr. partikül halinde çökelen fazlar , tane sýnýrý kaymasýný ve dislokasyon hareketini zorlaþtýrýrlar veya dislokasyon çoðalmasýna sebep olurlar. matriks içerisinde homojen daðýlýmda , aralarýndaki mesafenin azalmasýyla partiküllerin etkisi artar. çeliklerde de akma sýnýrý , karbür partikülleri aralýðýnýn iogaritmik azalmasýyla orantýlý bir þekilde lineer artar.

sürünme form deðiþtirmesinin büyük yek taraf , disiokasyon reaksiyonlarýndan meydana gelir. konservatif sýfýr ýsýl aktifleþmiþ hareketlerle (týrmanma) dislokasyonlar kayma düzlemierindeki hali duraðan deðiþken etki ýle terkeder ve dýþ gerilmelerin eksenine uygun yönlenmiþ , þekil deðiþtirmenin etkin olduðu güçlenmesi etabý meydana getirirler. týrmanmada , dislokasyonlar tane sýnýrlarýnda çökelmelerde ya da hareketsiz dislokas-yonlarda deneyim yapar ve ufak açýlý alt pare sýnýrlarý meydana getirir (poligonlaþma). sub tanelerin kabalaþmasý (büyümesi) , disiokasyon yoðunluðunu yeniden arttýrýr ve yeterli yükseklikteki tutum tahrif hýzlarýnda rekristalizasyon (büyük zaviye pare sýnýrý oluþumu ile hareketi) meydana getirebilecek rekristalizasyon çekirdekleri teþekkül eder. sub tane sýnýrlarýnda disiokasyon çözülmesi ve adet sýnýrý teþekkülü ile direnç azalmasý veya henüz disiokasyon teþekkülü ile direnç artmasý , bitmeme eden þekillendirmeye sýnýrlanmýþ namýna ortaya çýkar. dayanýmýn azalmasý ya da artmasýndan hangisinin etkili olduðu veya dengede kaldýðý duruma bakarak , sürünme hýzý artar , azalýr ya da sabit kalýr.

yüksek sýcaklýktaki zorlamada , antipatik þekillendirmeyle yükseã®tiliþ disiokasyon yoðunluðu ile direnç artmasý , eðer zorlanma sýcaklýðý malzemenin poligonlaþma ya da rekristalizasyon sýcaklýðýnýn altmda kalýrsa , sürünme karakteristiðinin iyileþtirilmesi ayrýlmýþ yararlý olur. kullaným sýcaklýðý ve dayaným azalmasýnýn meydana geldiði hararet arasýndaki fark ne derecede büyükse , duygudan þekillendirmenin yapýcý etkisi okunuþu ünlü ölçüde fazla olur (þekil 205).
tatmin edici düzeyde yüksek sýcaklýk-dayaným karakteristiðini garanti geçirmek için , tm sýnýr sýcaklýðýný arttýrýcý , yani difüzyonu ve adet sýnýrý kaymasýný zorlaþtýrýcý , disiokasyon hareketini engelleyici , yükselen disiokasyon yoðunluðunun ile disiokasyon birikiminin azalmasýný engelleyici ya dahi disiokasyon artmasýný saðlayacak tüm önlemler düþünülebilir.