cam günümüz çağdaş çevresinin önemli bir parçasıdır. kolay bir su bardağından sofistike yalnız teknik donanım malzemesine kadar kullanım alanı geniştir. camın kullanımı günlük hayatımızın o derecesinde büyük bir alanını kaplamaktadır ki etrafımızdaki doğal çevreden daha ziyade onun farkına varırız. fakat aslında tapa saf olmaktan çok çok , ayrıca bütün tersine yapay birleşik malzemedir.

cam dokunulduğunda keskin okunuşu katı bir malzemedir. gevreksi vahit yapısı vardır , dik bir kez yüzeyle aniden karşılaştığında kırılmaya meyillidir. buna rağmen kimya terminolojisinde sıvı olarak tanımlanmaktadır. yani sıvıları taşımak ayrılmış tasarlanmış vazoların çoğu aslında sıvının öz formudur. sırça katılaşmak ıçin soğutulduğunda bu temel nitelikleri taşımaktadır ancak , ısıtıldığında nitelikleri tamamen değişir. süneklik derecesine kadar yumuşamaya başlar ve şayet yerinde kadar ısıtılırsa su üzere akıcı olur.

erken dönem cam sanatı

yaygın olarak camın tesadüs eseri keşfedildiğine inanılmaktadır. camın keşfine dair arz sık bahsi geçen açıklama yunanistanlı müverrih piny`nin açıklamasıdır. piny`e göre birtakım tüccarlar teknelerinden kıyıya çıktıktan sonra vahit nehir kenarında kamp kurmuşlar , nehir yatağında yek nâr yakmışlar. sonraki gündüz ıse önceki günün ateşinin külleri arasında şeffaf , parlayan sırça parçaları bulmuşlar. erken dönemlerinde , cam sanatı elan çok mısır ve mezopotamya`da gelişmiştir. bu bölgede odunla yanan cam ocaklarının mevcut olduğu düşünülmektedir.

türk cam yapımı

türkiye`deki geleneksel cam ürün yapımı selçuk ve osmanlı dönemleri namına ele alınabilir.

selçuklu`ların doğudan anadolu`ya yeni göç ettikleri dönemden kalma birtakım selçuklu cam ürünlerinin varlıkları bilinmektedir. selçuklu ile artuklular döneminin bazı parçaları bugün müze koleksiyonlarında yer almaktadır. bunlar büsbütün mimari dekorasyon evet da ahali yapımı ürünlerdir.

osmanlı dönemi sırasında , bu dönemden kalan parçalardan da görülebileceği kabilinden cam sanatı epey ilerlemiştir. cam endüstrisi özellikle istanbul`un fethinden sonra bu şehirde bayağı gelişmiştir , osmanlı döneminin lonca sistemi son tabaka iyi şekilde örgütlü olmuştur. her bir zanaatkar okunuşu meslek grubu zanaatine ait olmamış madde temininden malzeme işlenişine , tükenik ürünün şekli ve satış koşullarına kadar her konu ile ilgilenen yek yol gelişmiştir. düzen , ticaret ile zanaat üzerinde sert , disiplinli ve detaylı kurallardan oluşmuştur.

geleneksel sırça endüstrisi en uygun örneklerinden birçoğunu 17-18. yüzyıllarda ortaya koymuştur dar bu dönemden elimizde aşırı az doküman kalmıştır. istanbul eğrikapı`da , tekfur sarayı ve eğrikapı arasında yer almış 1 cam inşaat merkezinin olduğunu biliyoruz. iii. murat hesabına yapılma bir minyatür o döneme ait bazı politik vesikaları göstermektedir. bu eser , bir kez cam yapımcıları kafilesini resimlemekte ve işçilerin cümle birlikte yanan bir ocağın çevresinde vazolar biçimlendirirken etkin bir atölyeyi göstermesi açısından çok önemlidir. iii. murat`ın hakimiyetinde loncaların intikal töreninde hususi olarak inşa edilen bu atölyede kullanılan gerçek aletlere yakından baktığımızda , geleneksel teknikleri kullanan çağdaş atölyelerin okunuşu temelde dublör aletleri kullandığı görülmektedir.

kanıtlar osmanlı cam endüstrisinin istanbul merkezli geliştiğini göstermektedir. kaynaklar , dönemin başkentindeki eğrikapı , eyüp , balat , ayvansaray , bakırköy , beykoz , paşabahçe , çubuklu okunuşu incirköy mevkilerinde çok eşsiz çeşitlerde cam üretimi yapan cam atölyelerinin bulunduğunu göstermektedir.

bu cam yapım merkezlerinde üretilen cam ürünler dışında , ayrıca başta değişik pazarların zevkine uygun olarak kuruluş yapılan , 13. yüzyılın en önemli pencere dışsatım merkezi venedik olmak neredeyse mütenevvi ülkelerden tapa ithalatı da yapılmıştır. o dönemde venedik`te bir türk ticarethanesi de bulunmaktaydı. venedik`te özellikle türk pazarı için üretilen camın ithalatı 1716`da dönemin padişahı çeşidinden yasaklanmıştır yalnızca 1700`lerden itibaren değişik 1 merkezden , bohemya`dan cam ıthalatı mabat etmiştir.

ayrıca i. mahmut döneminde fransa`dan cam ustaları getirtildiği , mehmet dede ismindeki müşterek mevlevi dervişi`nin iii. doğru döneminde cam yapım tekniklerini öğrenmek üzere italya`ya gönderildiği bilinmektedir. söylenildiği üzere , söz konusu mevlevi mahir beykoz , istanbul`da bir atölye açmıştır ve çalışmaları arasında en popüleri çeşm-i bülbül olmuştur. 1899`da saul modiano adındaki bir yahudi levanten tarafından bugün sabık paşabahçe cam fabrikasının bulunduğu yerde `fabbrica vetrami di d. modiano , constantinople` etiketli mahsuller üreten , 1902 yılı itibariyle 500 kişiye iş imkanı sağlayan yalnız atölye kurulmuştur.

cumhuriyet`in kuruluşu ile türk cam endüstrisi yepyeni bir yön kazanmış ve 17 şubat 1934`te başka sırça atölyelerine kötü yakın bir yerde , paşbahçe`de , boğaz`ın yamaçlarında , meclis onayıyla ilk milli kesenek kurulmuştur. türkiye amel bankası eliyle \"türkiye şişe ve cam fabrikaları a. ş\" ismi ile kurulan bu fabrikayı türlü tarzlarda cam üretimi yapan nice başka şirket takip etmiştir.

paşabahçe , özellikle kuruluş yıllarında ülkenin değme yerinden çok sayıda cam ustasını bir araya toplamış okunuşu türk sırça tarihi için önemli bir cam inşaat merkezi haline gelmiştir. bu dönemin işaret ekonomik cam işçileri arasında , özellikle erkin şekil verilmiş ürünleri ile tanınan (baba) yusuf görmüş yer almaktadır.

geleneksel türk cam ürünü , çeşm-i bülbül ya bile venedik biçimi ile üretilen türk filigranosu , beykoz işi olarak da bilinir. benzer yüksek kaliteli mahsuller halen venedik`te murano`da üretilmektedir. geleneksel çeşm-i bülbül dışında , türk sırça sanatının daha çok uygulamalı evet da göstermelik mahsuller göre onat biçim ile tarzları benimsediği görülmekte , seramik sanatından müktesep birçok formun özellikle baskın olduğu bilinmektedir.

çeşm-i bülbül

çeşm-i bülbül filigrano tekniğine verilen türkiye türkçesi isimdir. diğer filigrano teknikleri dünya çapındaki çeşitli kadeh merkezlerinde bilinmektedir. çeşm-i bülbül anadolu atölyelerinin çıkardığı bir üründür. bu teknik , çağdaş cam endüstrisinin ilerlemiş yöntemlerinin dahi ananevi ustaların çalışmalarını geçemediği vahit tekniktir.

çeşmibülbülçeşm-i bülbül son derece kalifiye bir tekniktir. ürünün oluşumundaki her bir etap titiz yek şekilde doğaçlama getirilmeli ve aşkın kısa bir zamanda bitirilmelidir. teknik , genel olarak başkalık göstermeyebilir fakat her bir ustanın ona yaklaşımı , yani tarzı bambaşka olacaktır. bu teknik hiçbir zaman hata kabul etmez. hata yapıldığında doğrultmak üzere imkansızdır , bu nedenle camı yapmak için ortaya konan kuralların değme biri muhteşem bir kesinlikle yerine getirilmelidir.

teknik şu şekilde işlemektedir;

1. demir benzer çubuk , yani pipo , fırında solüsyon halde bulunan cama daldırılır.
2. pipo bütün camı kilo almak hesabına döndürülür.
3. cam potadan ayrılır ve aile dışında şekillendirilir ve soğutulur.
4. bu aşamada biraz daha soğukluk vaki toplu kadeh , intizamlı şekilde birleşik araya getirilmiş renkli kadeh çubuklar ile hazırlanan bir kalıba sokulur ve üflenir , çubuklar cama yapışır.
5. oluşturulan form tekrar potaya götürülerek cam çubukların tamamen yapışması sağlanır.
6. ürüne son şekli kip içinde verilir , bu aşamada gerekli olan döndürme işlemi elle yapılır. bu ölüm kadar büyük benzer kudret gerektiren bir işlemdir.
7. biten ürün soğutulur ve maden çubuktan ayrılır.

cam boncuk üretiminde geçer yöntemler , fırının odunla yakılması ve cam üreticinin özellikleri ortalama 3000 yıllık müşterek geçmişe dayanır. zaman yapılan boncuklarda da nihai semere daha mukaddem dönemlerdeki ürünlerden fazla dar farklılık gösterir ve görevleri de elbette çok az değişmiştir.

`güvercin` şişe

birleşik tekniklerle üretilen anadolu tapa ürünleri arasında genişlik enteresan ve en tipik olanı , anadolu atölyelerinde nihayet derece yüksek bir kabiliyet ile üretilen güvercin şeklindeki şişedir. çok yetenek gerektiren teknikleri kullanılması gerektiği için tapa sanatı için ahir derece önemli bir üründür.